Kučajsko-Beljanički planinski masiv ima karakter visoravni složene tektonske i morfološke strukture. Morfološki je jasno izdvojen rečnim dolinama sa specifičnom kraškom morfologijom i hidrogeologijom. Kao posebne vrednosti geomorfološkog karaktera izdvajaju se: složena, kompozitna dolina reke Resave (sa suženim kanjonskim i klisurastim delovima), uvala Rečke (sa formiranim periglacijalnim oblicima reljefa – tufurima), velika stenovita kapija prerast Samar i kraška oaza – Dubašnica (sa reprezentativnim kraškim oblicima reljefa, predložena za geopark kraškog reljefa).
U zaštićenompodručju se nalazi izuzetno hidrološko bogatstvo, o čijoj raznovrsnosti svedoči više od 30 objekata hidrološkog nasleđa – reprezentativnih vodnih pojava: kraških vrela, vodopada i slapova, ponornica.
Na Kučajsko-beljaničkom planinskom masivu dosad je evidentirano oko 150 speleoloških objekata, od kojih neki imaju hidrogeološku funkciju izvora (vrela) ili ponora.
Posebnu geološku vrednost predstavljaju površinski i podzemni oblici kraškog reljefa kao i brojni kraški izvori – Malo vrelo, Buk, Beljevinska vrela i sl. Posebno se ističu snažna kraška vrela kontaktnog tipa, velike izdašnosti i velikog kolebanja izdašnosti, preko kojih se drenira velika kraška izdan. Javljaju se u podnožju planinskog prostora i predstavljaju glavne izvore pijaće vode za šire područje. Kvalitet voda je veoma visok što predstavlja jednu od temeljnih vrednosti ovog prostora.
U florističkom smislu, najraznovrsnije i najznačajnije oblasti predstavljene su klisurama i kanjonima sa brojnim reliktnim zajednicama i refugijalnim staništima na krečnjačkim liticama, stenama i kamenjarima. Zahvaljujući specifičnoj geološkoj podlozi i klimi, na ovom prostoru su našle stanište brojne retke i ugrožene biljne vrste – od ukupno 982 (što čini oko 25% ukupne flore Srbije) 34 vrste su u kategoriji strogo zaštićenih biljnih vrsta, 33 pripadaju endemičnim taksonima, a 40 reliktnim biljnim vrstama. Najznačajniji su relikti tercijarne starosti u okviru kojih se posebno ističu endemoreliktne vrste: Acer intermedium, Edraianthus serbicus, Ramonda serbica i dr.
Prostor zaštićenog područja se ubraja u jedan od najšumovitijih, ne samo u Srbiji već i šire, pri čemu šumski kompleksi bukve spadaju među najočuvanije i najproduktivnije. Neke reliktne vrste, koje se inače retko sreću u Srbiji, kao na primer orah, jorgovan i mečja leska, zastupljene su u priličnoj brojnosti. Naročito se ističu reliktne zajednice polidominantnog sastava, prašumskog karaktera i složene strukture. To su površine nekadašnjih rezervata – „Vinatovača“ i „Busovata“, u kojima se nalaze najkvalitenije visoke bukove šume planinskog regiona.
Evidentirano je ukupno 11 vrsta riba, predstavnika 3 familije. Sa Preliminarnog spiska vrsta za Crvenu listu kičmenjaka Srbije, na ovom području je od ribljih vrsta prisutna potočna pastrmka (Salmo trutta). U skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. 5/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016) , od prisutnih vrsta su od značaja potočna pastrmka (Salmo trutta), dvoprugasta uklija (Alburnoides bipunctatus), potočna mrena (Barbus balcanicus), krkuša (Gobio gobio), klen (Squalius cephalus) i peš (Cottus gobio), koji imaju status zaštićene divlje vrste.
Zabeleženo je prisustvo ukupno 11 vrsta batraho i herpetofaune (pet vrsta vodozemaca i šest vrsta gmizavaca), što čini 23,4% od ukupnog broja vrsta koje naseljavaju teritoriju Republike Srbije.
Na ovom području je do sada zabeleženo oko 124 vrste ptica, a realna brojnost vrsta se kreće oko 150. Broj gnezdarica se kreće oko 100 vrsta. Najveći deo prisutnih vrsta ptica (oko 100) na ovom području je strogo zaštićen prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. 5/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016), a 20 vrsta ptica pripada grupi zaštićenih vrsta. Bogatstvo ornitofaune svakako opredeljuje čitav prostor kao „područje od izuzetnog značaja za ptice“ (IBA).
U pogledu faune sisara područje pripada tzv. istočnoj zoni visokog diverziteta, sa do sada registrovanim prisustvom oko 70 vrsta, što čini preko 70% ukupne faune sisara kod nas. Posebno bogatstvo predstavljaju slepi miševi – predstavljeni sa 26 vrsta, i krupni sisari, od kojih mnogi imaju veliki ekonomski značaj. Na preliminarnom spisku vrsta za Crvenu listu kičmenjaka Srbije, nalaze se 53 vrste sisara. Na osnovu Pravilnika o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva, u režimu „strogo zaštićena divlja vrsta“ se nalazi njih 34, a u režimu „zaštićena divlja vrsta“ 24.
Imajući u vidu ovako definisan prostor, postojeće stanje na terenu, ciljeve zaštite i postojeću zakonsku regulativu, ocenjeno je da planinsko područje Kučaj-Beljanica ispunjava sve neophodne uslove za zaštitu kao Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“. Ukupna površina budućeg zaštićenog područja iznosi 45.371,62 ha.
Prema Pravilniku o kriterijumima vrednovanja i postupku kategorizacije zaštićenih područja („Službeni glasnik RS”, broj 97/15) za Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“ je utvrđena I (prva) kategorija – zaštićeno područje od izuzetnog značaja.
Na području Nacionalnog parka „Kučaj-Beljanica“ izdvojene su posebne prostorne celine sa režimima zaštite I, II i III stepena, u skladu sa prirodnim i stvorenim vrednostima, antropogenim uticajima, potrebnim merama za sprovođenje zaštite i očuvanja, kao i mogućnostima korišćenja i razvoja.
Područja pod režimom zaštite I stepena zauzimaju ukupnu površinu od 3.042,77 ha (6,71% ukupno zaštićene površine), pod režimom zaštite II stepena zauzimaju ukupnu površinu od 23.213,54 ha (51,16 % ukupno zaštićene površine) i pod režimom zaštite III stepena zauzima ukupnu površinu od 19.115,31 ha (42,13% ukupno zaštićene površine).
Prema utvrđenim granicama Nacionalni park „Kučaj – Beljanica“ administrativno se nalazi na teritorijama opština Despotovac, Žagubica i Boljevac i na teritoriji grada Bora.
Studija zaštite Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“ dostavljena je 21.12.2021. godine nadležnom Ministarstvu zaštite životne sredine na dalju proceduru. Na osnovu člana 42. stav 8. Zakona o zaštiti prirode Ministarstvo zaštite životne sredine obavestilo je javnost o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja I (prve) kategorije, kao Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“. Danom postavljanja obaveštenja (05.01.2022. godine) na internet stranici Ministarstva ispunjeni su uslovi za pokretanje postupka zaštite ovog prirodnog područja.
