Predeo izuzetnih odlika „Tatkova zemunica“
Rešenjem o stavljanju pod zaštitu države dela prirodnog područja planine Mali Jastrebac br. 633-3, SO Merošina („Službeni glasnik opštine Niš“ br. 33/1971) ovaj prostor je zaštićen kao Memorijalni prirodni spomenik „Tatkova zemunica“. Povod prvobitne zaštite bila je činjenica da se unutar šumskog kompleksa nalazi zemunica u kojoj je 13. avgusta 1942. godine poginuo Nikodije Stojanović – Tatko, narodni heroj i borac Topličkog partizanskog odreda. Tokom II Svetskog rata na prostoru zaštićenog prirodnog dobra i šire, borci Topličkog partizanskog odreda sukobili su se sa jedinicama Srpske državne straže, Dobrovoljačke jedinice i četnika. Dve zemunice, izgrađene na ovom prostoru za skladištenje namirnica, korišćene su kao sklonište boraca tokom ofanzive. U blizini zemunica je 1975. godine uređen prostor u čast učesnika pokreta otpora u vreme II Svetskog rata, a na inicijativu Saveza boraca II Svetskog rata Republike Srbije. Ovo spomen područje „Tatkova zemunica“ čini spomenička kompozicija u prostoru koja se sastoji od 8 segmenata, kao i spomen ploče memorijalnog karaktera. U okviru zaštićenog područja se nalazi i crkva Sveti Vrači, hotel „Mali Jastrebac“ sa sportskim terenima i odmaralište Kazneno popravnog zavoda Niš, Deligrad. NACIONALNA KATEGORIJA III kategorija zaštite – zaštićeno područje lokalnog značaja. POVRŠINA 361 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Na zaštićenom području su ustanovljeni režimi zaštite II i III stepena, s tim da je pod režimom III stepena zaštite 97% površine, odnosno oko 352 ha. OPŠTINA/E U administrativnom smislu zaštićena površina pripada K.O. Devča, Opština Merošina. Nalazi se u centralnoj Srbiji, na južnoj padini planine Mali Jastrebac, na udaljenosti od 25 km od grada Niša. PRETHODNA ZAŠTITA Rešenjem o stavljanju pod zaštitu države dela prirodnog područja planine Mali Jastrebac br. 633-3, SO Merošina („Službeni glasnik opštine Niš“ br. 33/1971) ovaj prostor je zaštićen kao Memorijalni prirodni spomenik „Tatkova zemunica“. Povod prvobitne zaštite bila je činjenica da se unutar šumskog kompleksa nalazi zemunica u kojoj je 13. avgusta 1942. godine poginuo Nikodije Stojanović – Tatko, narodni heroj i borac Topličkog partizanskog odreda. Tokom II Svetskog rata na prostoru zaštićenog prirodnog dobra i šire, borci Topličkog partizanskog odreda sukobili su se sa jedinicama Srpske državne straže, Dobrovoljačke jedinice i četnika. Dve zemunice, izgrađene na ovom prostoru za skladištenje namirnica, korišćene su kao sklonište boraca tokom ofanzive. U blizini zemunica je 1975. godine uređen prostor u čast učesnika pokreta otpora u vreme II Svetskog rata, a na inicijativu Saveza boraca II Svetskog rata Republike Srbije. Ovo spomen područje „Tatkova zemunica“ čini spomenička kompozicija u prostoru koja se sastoji od 8 segmenata, kao i spomen ploče memorijalnog karaktera. U okviru zaštićenog područja se nalazi i crkva Sveti Vrači, hotel „Mali Jastrebac“ sa sportskim terenima i odmaralište Kazneno popravnog zavoda Niš, Deligrad. AKT O ZAŠTITI Odluka o proglašenju zaštite Predela izuzetnih odlika „Tatkova zemunica“ („Službeni glasnik Grada Niša“ br. 17/2015). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Predeo izuzetnih odlika „Ozren – Jadovnik“
Predeo izuzetnih odlika Ozren-Jadovnik odlikuje očuvana priroda, izuzetno raščlanjen reljef sa velikom dinamikom padina izbrazdanih klisurama i kanjonima reka i potoka, nepregledna prostranstva pod livadama i pašnjacima, izuzetno atraktivan pajzaž kao i izražena geološka i biološka raznovrsnost. Prostor odlikuje i specifičan ruralni ambijent, sa vrednim objektima etno nasleđa koji predstavljaju odraz duhovnosti i života stanovništva, i veoma vredno kulturološko nasleđe. Među najznačajnijim vrednostima prirodnog dobra svakako su geomorfološke odlike terena. U tom smislu posebno se izdvajaju visokoplaninski kras Jadovnika, fluviodenudaciona površ Tičjeg Polja, klisure Dubočice i Ramovića potoka, i krš Gradine. Posebno je atraktivna suteska Dubokog potoka. Biološke vrednosti područja izražene kroz raznolik floristički i faunistički sastav. Od biljnih vrsta, kao izuzeto značajne mogu se izdvojiti lincura Gentiana lutea L., narcis Narcissus radiiflorus Salisb. i ravnostrani zvončić Campanula secundiflora, koji je stenoendemit klisure Lima i Polimlja tako da se na ovom prostoru nalazi celokupna svetska populacija vrste. Ova oblast se izdvaja kao jedan od centara diverziteta vaskularne flore i vegetacije ne samo Srbije već i čitavog Balkana i Evrope. Međunarodni značaj ovog područja već je prepoznat pa je područje Ozrena identifikovano kao područje od međunarodnog značaja za biljke (IPA – Impotrant Plant Area). Značajan deo zaštićenog područja se nalazi pod šumskom vegetacijom. Skoro u potpunosti ovdašnje šume se nalaze u klisurama i kanjonima Dubočice, Lima i drugih vodotoka, pa one imaju isključivo zaštitni karakter i ne eksploatišu se. Međutim, njihov značaj je nemerljiv za zaštitu staništa retkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta, za zaštitu od erozije, kao i zbog opšte korisnih funkcija šuma i ukupnog vrlo atraktivnog izgleda ovog područja. U klisurama, usečenim u padine Ozrena i Jadovnika, nalazi se i tercijarni relikt tisa Taxus baccata. U zaštićenom području konstatovano je preko 100 vrsta ptica, a skoro sve vrste su gnezdarice. Neke od najznačajnijih vrsta su prdavac Crex crex, beloglavi sup Gyps fulvus, suri orao Aquila chrysaetos i ušata ševa Eremophila alpestris. Fauna insekata je predstavljena kroz dve reprezentativne grupe u smislu pokazatelja očuvanosti staništa, a to su vilinski konjici Odonata i pravokrilaci Orthoptera. Pejzažne karakteristike se ocenjuju kao izuzetno atraktivne. Klisure i kanjoni, usečeni u padine Ozrena i Jadovnika su praktično nepristupačni i ostavljaju utisak prave netaknute divljine. Nasuprot tome, pitomo Tičje Polje i skoro ravna i pod bujnom travom površ Jadovnika pružaju potpuno drugačiju sliku. Starovlaški tip naselja, sa dvodelnom brvnarom kao osnovnim građevinskim oblikom može se naći u živopisnim zaseocima ovoga kraja. Pored toga što su u najvećem broju slučajeva zadržali prvobitni izgled s početka prošlog veka, očuvana je i unutrašnja struktura svakog od ovdašnjih seoskih naselja. Posebno vredni objekti narodnog graditeljstva (stambeni i pomoćni) nalaze se u zaseoku Tičije Polje, koje se nalazi u proceduri zaštite kao kulturno dobro. Prostor dopunjuju i vredni spomenici kulture: obnovljen manastir Davidovica iz XIII veka (od velikog značaja) i ruševine manastira Mili, kao i brojni evidentirani toponimi (Krst, Molitva, Crkvina, itd) koji se tretiraju kao dobra pod prethodnom zaštitom. NACIONALNA KATEGORIJA I kategorija zaštićenog područja međunarodnog i nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 10.284,39 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite II i III stepena. OPŠTINA/E Prijepolje. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2014. godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju Predela izuzetnih odlika „Ozren – Jadovnik“ („Službeni glasnik RS“, br. 107/2014). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Predeo izuzetnih odlika „Ovčarsko−Kablarska klisura“
U centralnom delu Srbije reka Zapadna Morava je, probijanjem kroz masive Ovčara i Kablara, usekla jedinstvenu klisuru koja je 2000. godine zaštićena kao Predeo izuzetnih odlika „Ovčarsko−Kablarska klisura“. Reka, usporavajući svoj tok u sudaru s liticama Ovčara i Kablara, gradi tri jedinstvena meandra, te klisura predstavlja geomorfološki fenomen naročitih prirodnih vrednosti. Temeljne vrednosti klisure određuje njen refugijalni karakter, geomorfološke i spomeničke vrednosti, prisutni biljni i životinjski svet, kao i atraktivnost predela. Glavnu morfološku osobenost zaštićene klisure predstavljaju izvanredno izražene okuke rečnog toka Morave, tri takozvana nakalemljena ili uklještena meandra. U sudaru vodenog toka sa strmim planinskim obroncima nastala je igra reljefa koji, sa šumskom vegetacijom, živim svetom i prisutnim manastirima kao spomeničkim i duhovnim nasleđem, gradi predeonu celinu jedinstvene lepote. Klisure ne predstavljaju samo geomorfološke fenomene, već i specifične ekosisteme koji su utočišta retke i reliktne flore i vegetacije. Ovčarsko−Kablarska klisura sa svojom raznovrsnom vegetacijom predstavlja pravi „muzej u prirodi“ gde su prisutne kombinacije zajedničkog života biološki različitih drvenastih vrsta. Ovde se javljaju očuvane reliktne polidominantne šumske zajednice, a zabeleženo je i prisustvo tercijarnih relikata kao što su crni grab, cer, kitnjak, crni jasen, klen, sitnolisna lipa, ruj, dren i lovorolisni jeremičak. Usled očuvanosti i raznovrsnosti staništa, fauna je na ovom prostoru takođe bogata. U klisuri su prisutni šumska kornjača, barska kornjača, šareni daždevnjak, sivi soko, suri orao, vinogradska strnadica, prdavac, kuna zlatica, kuna belica, jazavac i druge retke i ugrožene vrste. Među sisarima 14 vrsta je od međunarodnog i osam vrsta od nacionalnog značaja, među kojima su i divlja mačka i vidra. Pored prirodnih vrednosti, jedinstvenom i atraktivnom Ovčarsko−Kablarsku klisuru čini 11 srednjovekovnih manastira koji su raspoređeni pored Zapadne Morave ili rasuti po padinama Kablara i Ovčara. Na levoj strani Zapadne Morave nalaze se Blagoveštenje, Ilinje, Savinje, Nikolje, Uspenje i Jovanje, a na desnoj Sretenje, Trojica, Preobraženje, Vaznesenje i Vavedenje. Ovo zaštićeno područje jedno je od retkih gde se povezuju i sjedinjuju prirodne karakteristike i kulturna baština, čineći jedinstvenost predela. Prirodne vrednosti zaštićenog područja upotpunjuje Ovčar banja, smeštena u središtu klisure, na nadmorskoj visini od 279 m. Banja sa svojim kapacitetima, lekovitim svojstvima mineralne vode kojom obiluju termalni izvori i pejsažnom atraktivnošću prelepih bigrenih slapova i kadica na Banjskom potoku, od naročitog je značaja za budući razvoj turizma ovog kraja. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica ovo područje izdvojeno je kao međunarodno značajno područje za ptice – IBA područje (Important Bird Areas), a nalazi se i u okviru EMERALD mreže (PC0000033). Ovčarsko−Kablarska klisura je predeo izvanredne pejsažne raznolikosti, lepote i atraktivnosti, jedinstvena i veoma značajna kulturno−istorijska celina sa devet manastira, drugim sakralnim i memorijalnim objektima i obeležjima, osobeni spomenik geonasleđa značajan kao primer međudejstva geoloških, geomorfoloških i hidroloških procesa i pojava, područje raznovrsne i višestruko značajne flore, vegetacije i faune. NACIONALNA KATEGORIJA I kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 2250 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Na području Ovčarsko−Kablarske klisure ustanovljeni su režimi zaštite II i III stepena. OPŠTINA/E Nalazi se u centralnom delu Srbije, oko 8 km zapadno od Čačka. Regionalno posmatrano, ovaj kraj je u okviru zapadnog Pomoravlja, a razdvaja visoku Šumadiju, na severu, od Dragačeva i Starovlaško−raške visije na jugu. U administrativnom pogledu, područje klisure pripada gradu Čačku i opštini Lučani. Od Lučana je udaljena oko 12 km. Od većih gradova Požega je udaljena oko 15 km, Užice oko 40 km, Kraljevo 6 km više, a Kragujevac 57 km. Glavni grad Republike do klisure deli nešto više od 150 km. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2000. godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti predela izuzetnih odlika „Ovčarsko−Kablarska klisura” („Službani glasinik RS“, br. 16/2000). UPRAVLJAČ Turistička organizacija Čačka.
Predeo izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“
Klisura reke Moravice stavljena je pod zaštitu kao predeo izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“. Predeo ”Lepterija-Sokograd” je područje izvanredne pejzažne raznolikosti sa atraktivnim geomorfološkim oblicima i pojavama, bogatom i raznovrsnom florom i faunom i kulturno-istorijskim vrednostima (srednjevekovno utvrđenje Sokograd, kulturno dobro od velikog značaja). Kompleks Lepterija – Sokograd y istočnoj Srbiji, y neposrednoj blizini Sokobanje, obuhvata nekoliko markantnih celina. TO su živopisna klisura reke Moravice, fluvio-denudaciono proširenje Lepterija i srednjovekovno utvrđenje Sokograd. Osnovna karakteristika predela izuzetnih odlika je živopisna klisura Moravice, srednjevekovno utvrđenje u njoj, visok stepen očuvanosti prirode i značajne površine pod šumama u kojima se izdvajaju reliktne polidominantne zajednice. Klisura reke Moravice, pritoke Južne Morave, predstavlja ivičnu epigenetsku sutesku dugu oko 3 km. Suteska je usečena u severno podnožje planine Device. Odlikuje se krivudavim, meandarskim pružanjem, sa čestom pojavom impozantnih stenovitih odseka koji na pojedinim delovima rečnog toka poprimaju odlike kanjonske doline. Ovi odseci predstavljaju glavnu morfološku ornamentiku klisure. Dno i obale rečnog korita Moravice su stenoviti, sa malim slapovima, brzacima i virovima. Dubina klisure u odnosu na teme uzvišenja Popovca sa njene desne strane (rečno korito kod mostića je na 305 m, a vrh pomenutog brda na 443 m.n.v.) iznosi 140 metara. Rečne terase su slabo očuvane, a najizrazitiji terasni oblik predstavljen je zaravljenim temenom rta u meandru kod lokaliteta „Pećina“, na oko 50 m iznad rečnog korita. Na najisturenijem krečnjačkom rtu nalaze se ostaci srednjovekovnog monumentalnog utvrđenja Sokograd. Nedaleko od grada otkriveni su ostaci male srednjovekovne crkve. Skoro cela klisura pokrivena je neprohodnim šumama i šikarama grabića (Carpinus orientalis), hrastova cera, sladuna i kitnjaka (Quercus cerris, Q. frainetto, Q. petraea), kao i drugih, uglavnom termofilnih lišćarskih vrsta drveća i žbunova. Klisuru nastanjuje veći broj životinjskih vrsta značajnih ne samo na nacionalnom, već i na globalnom nivou: veliki mrmoljak (Triturus cristatus), belogrudi jež (Erinaceus concolor), puh lešnikar (Muscardinus avellanarius), hermelin (Mustela erminea), riđa lasica (Mustela nivalis), bela roda (Ciconia ciconia), soko lastavičar (Falco subbuteo), mala ušara (Asio otus), pupavac (Upupa epops), veliki šareni detlić (Dendrocopos major) i mnoge druge. Ispod zgrade odmarališta 50 m uzvodno od drvenog mostića, sa leve strane Moravice, u nivou rečnog korita nalazi se dosta jak kraški izvor. Izvor je zagrađen betonskim kaptažnim objektom u kome se nalazi hidrofor za vodosnabdevanje odmarališta crpnog kapaciteta 18 l/s. NACIONALNA KATEGORIJA ΙΙ kategorija zaštite – zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja. POVRŠINA Površina Predela izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd ” iznosi 405,71,03 ha, od čega je 390,48,60 ha u državnom i 15,22,43 ha u privatnom vlasništvu. REŽIM/I ZAŠTITE Na području PIO „Lepterija-Sokograd“ ustanovljeni su: režim zaštite II stepena, na površini od 320,50,66 ha i režim zaštite III stepena, na površini od 85,48,39 ha. OPŠTINA/E Površina Predela izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd ” obuhvata teritoriju opštine Sokobanja u K.O. Sokobanja i K.O. Blendija. PRETHODNA ZAŠTITA Rešenje o stavljanju pod zaštitu države mešovite šumske sastojine sa kanjonom reke Moravice u neposrednoj blizini Sokobanje, na mestu zvanom „Lepterija-Sokograd“, broj 01-020/50-1969-SO Sokobanja, od 1969 god. AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti predela izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“ („Službeni glasnik RS“, br. 25/2002). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Predeo izuzetnih odlika „Kosmaj“
Područje Kosmaja se nalazi pedesetak kilometara južno od Beograda, u njegovom administrativnom području. Kosmaj i njegova šira okolina predstavljaju područje od posebnog kulturno-istorijskog značaja, sa većim brojem zaštićenih kulturnih dobara, evidentiranih spomeničkih objekata i utvrđenih značajnih mesta. U zaštićenom području ističu se kulturno-istorijske vrednosti manastira: Kastaljan, Pavlovac, Tresije,… Specifičan geološki sastav terena (neogeni peskovi i gline, laporci, krečnjaci, breče, peščari i serpentiniti), nadmorska visina do 630 m bitno su uticali na floristički i vegetacijski diverzitet Kosmaja. Područje raspolaže i neočekivano visokim stepenom biološke raznovrsnosti, odnosno bogatim fondom živog sveta sa brojnim predstavnicima svrstanim u prirodne retkosti, ugrožene, reliktne i endemične vrste. Područje se nalazi u zoni umereno-kontinentalne klime i bogato je livadsko-travnom i žbunastom vegetacijom. Šumska vegetacija zauzima oko 10% prostora gde su zastupljene uglavnom šume hrasta, graba i bukve, u vidu manjih kompleksa, šumaraka i drvoreda. Veći kompleksi se nalaze samo na masivu Kosmaja, i u području Guberevačke šume. Najveći deo područja pripada ravničarskoj i brdskoj visinskoj zoni. Površine pod kulturama različitog sastava zastupljene su sa preko 60%. Po površini je najveća izdanačka šuma bukve sa 24,1% dok neobraslih površini ima 26,93 ha ili 4,1 %. U nižim delovima masiva Kosmaja i u podnožju prisutni su zeljasti tipovi vegetacije okarakterisani kseromezofilnim pašnjacima i kserofilnim brdskim livadama najbolje razvijenim na području Košutice. Iako relativno niska planina, Kosmaj se odlikuje prisustvom pojedinih biljnih vrsta koje su na području Srbije retke i ugrožene, a njegov biljni pokrivač predstavljen je pre svega šumskom vegetacijom. Na nižim nadmorskim visinama (250-400 m) razvija se pojas sladunovo-cerove šume Quercetum frainetto-cerris Rudski, a iznad 400 m kitnjakovo-grabova šuma Querco-Carpinetum serbicum. Na vrhovima Velikog i Malog Kosmaja (500-626 m) javlja se bukova šuma Fagetum montanum, koja se u nekim delovima (Suvi Do) spušta do ispod 300 m n.v. U pogledu prostorne zastupljenosti najveća po površini je izdanačka šuma bukve sa 24,1% dok neobraslih površini ima 26,93 ha ili 4,1 %. U nižim delovima masiva Kosmaja i u podnožju prisutni su zeljasti tipovi vegetacije okarakterisani kseromezofilnim pašnjacima i kserofilnim brdskim livadama koje su najbolje razvijeni na području Košutice. U pogledu faune sisara, područje Kosmaja pripada, po svemu zoni potencijalno umereno visokog diverziteta faune sisara, sa do sada regi¬strovane 34 vrste. Visok je procenat faune sisara stavljene na preliminarni spisak za Crvenu listu kičmenjaka Srbije (64,71%). Relativno mali broj do sada registrovanih vrsta je verovatno posledica nedostatka temeljnih istraživanja faune sisara na Kosmaju i širem području. NACIONALNA KATEGORIJA III (treće) kategorije zaštićeno prirodno dobro se kategoriše kao značajno prirodno dobro. POVRŠINA 3514,50 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite II i III stepena. OPŠTINA/E Beograd. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2004. godine. AKT O ZAŠTITI Rešenje o stavljanju pod zaštitu prirodnog dobra ”Kosmaj”, broj: 501-890/05-XIII-01, („Službeni list grada Beograda“, br. 29 – 36) UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Predeo izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac“
Reka Gradac, pritoka Kolubare, teče valjevskom podgorinom, gde na prostoru Lelićkog, odnosno Valjevskog krasa useca duboku klisurasto − kanjonsku dolinu u dužini od skoro 23 km. Klisura reke Gradac predstavlja vrlo atraktivnu ambijetalnu celinu i jedan od najatraktivnijih prostora u ovom delu Srbije. Pejsažne karakteristike se ogledaju pre svega geomorfološkim odlikama klisure. Bez obzira na neposrednu blizinu Valjeva, ekonomskog centra ovog dele Srbije, klisura je u najvećoj meri ostala očuvana od izgradnje i drugih oblika degradacije, što u ukupnim pejsažnim karakteristikama ovog prirodnog dobra zauzima posebno mesto. Pored pojedinih delova klisure koji su skoro neprohodni ili onih pitomijih u kojima se svilo po nekoliko seoskih domaćinstava sa uredno obrađenim njivama, voćnjacima i livadama, pažnju privlači okolina manastira Ćelije. Prostrani prirodni amfiteatar zatvoren na istoku liticama, veliki kompleks šume, živopisni tok Gradca i mir i tišina koji ovde vladaju ostavljaju na svakog posetioca nezaboravan utisak. Poseban kvalitet klisure jeste veliki broj prostorno malih lokaliteta koji se visoko vrednuju u pogledu ambijetalnih vrednosti, kao i mnogi prirodni vidikovci, odnosno, uzvišenja sa kojih je moguće sagledati ne samo pojedine delove klisure već i širu okolinu. Osnovna crta reljefa ove klisure je izrazito meandarsko vijuganje donjeg dela doline. Ukleštene meandarske krivine, sa naspramno raspoređenim krečnjačkim meandarskim rtovima visokim do 60 m, na pojedinim mestima su dolinsko dno stesnile na svega 5 m. Dubina klisure iznosi od 150 do 300 m. Osim tipične ornamentike krečnjačkih litica predstavljene strmim, nazupčenim odsecima i siparima, strane doline su izrezbarene spletom suvodola, vododerina i jaruga. Dinamiku predela dodatno usložnjavaju suve doline sa vrtačama, duboke i kratke dolinice mnogih bočnih pritoka reke Gradac, brojne pećine, jame, ponori, vrela, aluvijane terase i kaskade preko kojih se Gradac preliva. Obale reke Gradac i njenih potoka su obrasle žbunastim zajednicama sive vrbe (Salix incana), rakite (Salix purpurea) i sive jove (Alnus incana), a suvlje strane klisure mešovitim šumama i šibljacima hrastova (Quercus cerris, Q. frainetto, Q. petraea), običnog graba (Carpinus betulus), belog graba (Ostrya carpinifolia), gloga (Crataegus monogyna) i drugih vrsta. Životinjski svet ove klisure je takođe raznovrstan. U vodama ove reke sreću se potočna pastrmka, (Salmo trutta), lipljan (Thymallus thymallus), zlatni vijun (Cobitis aurata), a u šumama i na kamenjarima, između ostalih, velika senica (Parus major), pupavac (Upupa epops), češljugar (Carduelis carduelis), carić (Troglodytes troglodytes), gluvara (Anas plathyrhynchos), žutogrli miš (Apodemus flavicollis), riđa voluharica (Myodes glareolus), vidra (Lutra lutra), zec (Lepus europaeus) i druge vrste. Značaju klisure doprinosi i srednjovekovni manastir Ćelije sa crkvom posvećenom Sv. Arhangelu Mihailu, kao i ostaci srednjovekovnog utvrđenja kod sela Branegović. NACIONALNA KATEGORIJA ΙΙ kategorija zaštite – zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja. POVRŠINA 1268 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Na području klisure reke Gradac ustanovljen je režim zaštite III stepena. OPŠTINA/E Predeo izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac“ se nalazi na području grada Valjeva i obuhvata katastarske opštine: Degurić, Lelić, Brangović, Bogatić, Kovačice, Bačevci, Gornje Leskovice i Belić. PRETHODNA ZAŠTITA Istorijat zaštite ovog prostora je dug. Prvi pravni akt o zaštiti doneo je Zavod za zaštitu prirode Srbije 14.12.1958. godine. Tim dokumentom zaštićena je Baćina pećina sa svojom kolonijom slepih miševa. Sledeći akt je, na inicijativu Istraživačke stanice „Petnica“, donela Skupština opštine Valjevo 1984. godine i odnosio se na zaštitu uskog dela klisure reke Gradac, površine 877 ha. Konačno je 1998. godine Zavod za zaštitu prirode Srbije pripremio elaborat kojim se klisura reke Gradac svrstava u II kategoriju – Prirodno dobro od velikog značaja. AKT O ZAŠTITI Skupština opštine Valjevo je 2001. godine donela Odluku o zaštiti Predela izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac“ („Službeni glasnik opštine Valjevo“, br. 1/2001). UPRAVLJAČ Ekološko društvo „Gradac“ iz Valjeva.
Predeo izuzetnih odlika „Kamena Gora“
Kamena Gora je planina u jugozapadnom delu Srbije. Deo je Starovlaško-raške visije dinarske Srbije. Visoko je izdignuta i jasno uokvirena klisurom Lima i granicom prema Crnoj Gori. Na kraškoj površi Kamene Gore posebnu vrednost predstavljaju podzemni oblici kraškog reljefa, pećine, kojih na ovom području ima oko 100 (Velika i Mala Mujova jama, Petnjanske pećine i Kurtova jama), kao i brojni kraški izvori kojih ima oko 32 (Kovčica, Trajan i Badanj). Područje Kamene Gore naseljava 473 vrste biljaka, 15 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 101 vrsta ptica i 33 vrsta sisara. Od strogo zaštićenih biljnih vrsta mogu se naći: Campanula secundiflora (jednostrani zvončić), Euphorbia Montenegrina (crnogorska mlečika) i Dactylorhiza fistulosa (majski kaćun). Veliki deo površine je pod šumskom vegetacijom (oko 60%), a kompleksi prirodnih šuma smrče su najvredniji i najlepši. Od evidentiranih vrsta ptica, po nacionalnom i međunarodnom značaju, mogu se izdvojiti F. peregrinus (sivi soko), D. martius (crna žuna), Crex crex (prdavac) i P.trydactylus (troprsti detlić). Na ovom području se u kategoriji strogo zaštićenih divljih vrsta sisara mogu naći Ursus arctos (mrki medved) i Lutra lutra (vidra). Tradicionalan način života u ambijentu očuvane prirode daje prostoru Kamene Gore specifičnu lepotu. Posebno vredni objekti narodnog graditeljstva nalaze se u zaseoku Guvnište u vidu pojedinačnih ili grupacija stambenih, seoskih i drugih pratećih objekata. Na ovom prostoru se nalaze delimično sačuvani ostaci manastirskog kompleksa Žitin kao deo objekata spomeničkog nasleđa. NACIONALNA KATEGORIJA ΙΙ kategorija zaštite – zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja. POVRŠINA 7.762,33 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite II i III stepena. OPŠTINA Prijepolje. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2014. godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju Predela izuzetnih odlika „Kamena Gora“ („Službeni glasnik RS“, br. 99/2014). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Predeo izuzetnih odlika „Dolina Pčinje“
Dolina Pčinje se nalazi u jugoistočnoj Srbiji. Obuhvata podgorinu planina Kozjak i Starac, i dolinu reke Pčinje koja razdvaja ova dva masiva. Prostor zaštićenog predela predstavlja najkarakterističniji deo regiona gde dominiraju vredne prirodne karakteristike. Jedna od njih je tok reke Pčinje koji je kroz razvijen reljef formirao i kanjonski i ravničarski tok između planine Kozjak i Starca na suprotnoj strani, u čijoj se pozadini nalazi planina Rujan. Reka Pčinja svojom lepotom, klisurastim delovima i meandrima privlači posebnu pažnju. Ovo područje se nalazi na granici kontinentalne i mediteranske klime. Poseduje odlike oba tipa klime i karakteriše ga velika raznovrsnost živog sveta. Sa jedne strane tu su južne granice rasprostranjenja kontinentalnih vrsta flore i faune, a sa druge, severne granice staništa vrsta karakterističnih za Mediteran. Na ovom području preovlađuju polidominantne toploljubive šume i šikare hrasta medunca (Quercus pubescens), cera (Quercus cerris), sladuna (Quercus frainetto), grabića (Carpinus orientalis), crnog jasena (Fraxinus ornus), crvene kleke (Juniperus oxycedrus), mečje leske (Corylus colurna) i mnogih drugih vrsta, među kojima se po brojnosti ističu tercijarni relikti. Faunu karakteriše kratkonogi gušter (Ablepharus kitaibelii), grčki gušter (Chalcidis ocellatus), stepski smuk (Coluber caspius), daurska lasta (Hirundo daurica) jastreb kokošar (Accipiter gentilis), kratkoprsti kobac (Accipiter brevipes) i mnoge druge vrste. Sa jedne strane geomorfološke osobenosti jedinstvenog i prepoznatlivog karaktera, klima i orografija koje su uslovile složenu floru tranzitnog karaktera, sa različitim elementima flore formirane u kontaktnoj zoni dva međusobno različita floristička regiona i sa druge strane sociološke i kulturološke osobenosti (kulturno-istorijsko nasleđe, arhaična sela, tradicionalan način života i sl.), kroz evolutivni proces zajedničkog međudejstva, uticali su na to da ovo područje danas predstavlja deo Srbije koji je prepoznatljiv i reprezentativan, odnosno doprineli formiranju specifičnog predeonog izgleda. NACIONALNA KATEGORIJA ΙΙ kategorija zaštite – zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja. POVRŠINA Površina Predela izuzetnih odlika „Dolina Pčinje” iznosi 2.606 ha, od čega je 55 ha u svojini Srpske pravoslavne crkve, 1.269 ha u državnoj svojini i 1.282 ha u privatnoj svojini. REŽIM/I ZAŠTITE Na području PIO „Dolina Pčinje“ ustanovljen je režim zaštite ΙΙ stepena. OPŠTINA/E PIO Dolina Pčinje obuhvata područje opštine Bujanovac, odnosno područja katastarskih opština Jablanica, Starac i Vogance. PRETHODNA ZAŠTITA „Odluka o proglašenju Manastira Prohor Pčinjski za kulturno dobro – spomenik kulture i stavljanju pod zaštitu njegovog prirodnog prostora“ (Skupština Opštine Bujanovac, 10.07.1989 god.). (Zaštita doline Pčinje sa manastirom Svetog Prohora Pčinjskog rađena je u više navrata. Najpre je Republički zavod za zaštitu prirode SRS, sadašnji Zavod za zaštitu prirode Srbije, uradio dva dokumenta koja se odnose na prostor neposredne okoline manastira. To su, „Prohor Pčinjski – Prirodni prostor oko nepokretnog kulturnog dobra“, 1984. godine i „Prohor Pčinjski, plan zaštite prirodnih vrednosti“, 1986. godine. Na osnovu ovih dokumenata i terenskih istraživanja, 1993. godine urađen je elaborat Predlog za zaštitu prirodnog dobra Predeo izuzetnih odlika „Prohor Pčinjski“ koji je poslužio kao stručna osnova za donošenje Uredbe o zaštiti Predela izuzetnih odlika Dolina Pčinje, odnosno Uredbe o izmenama i dopunama Uredbe o zaštiti Predela izuzetnih odlika Dolina Pčinje, „Službeni glasnik RS“, br. 55/1996 i 2/2003, pravnih akata koji su na snazi). AKT O ZAŠTITI „Uredba o zaštiti predela izuzetnih odlika Dolina Pčinje“ („Službeni glasnik RS“, br. 55/1996). „Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o zaštiti predela izuzetnih odlika Dolina Pčinje“ („Službeni glasnik RS“, br. 2/2003). UPRAVLJAČ Srpska pravoslavna crkva – Pravoslavna eparhija Vranjska, Vranje.
Predeo izuzetnih odlika „Veliko Ratno ostrvo“
Veliko i Malo Ratno ostrvo nalaze se u nebranjenoj plavnoj zoni Dunava, zbog čega je izostao direktan uticaj urbane zone Beograda, koji ga okružuje u dužini od dve trećine obale. Ostrva su ostala kao zelena oaza relativno sačuvane prirode koja poseduje raznolikost i bogatstvo živog sveta, karakteristično za nekada široke plavne zone Dunava i Save. Danas se Zaštićeno prirodno dobro „Veliko Ratno ostrvo“ sastoji od dve rečne ade (Velikog i Malog Ratnog ostrva), koje su smeštene između 1172. i 1169 km toka Dunava, sa zaštitnim pojasom u širini od 50 metara akvatorije, odnosno od kote 70,10 vodostaja Dunava (EN). Zaštićeno prirodno dobro čini i svaka druga površina tla Velikog i Malog Ratnog ostrva koja se, pri najnižem stanju vodostaja nalazi iznad nivoa reke, kao i svi sprudovi koji se javljaju, odnosno koji se mogu javiti usled dejstva vodenih struja i promena u vegetaciji ili kao posledica nanosa, a koji su povezani sa adama sada iznosi 211 ha 36 a 78 m2 (Veliko Ratno ostrvo 210 ha 64 a 38 m2 a Malo Ratno ostrvo 72 a 40 m2). Prirodno dobro „Veliko Ratno ostrvo“, stavljeno je pod zaštitu radi očuvanja živopisnih pejzažnih obeležja i nenarušenih primarnih predeonih vrednosti od izuzetnog značaja za očuvanje staništa prirodnih retkosti, retkih i ugroženih ptica močvarica i radi zaštite reprezentativne morfološke i geološke tvorevine – rečnog ostrva, nastalog na ušću Save u Dunav kao produkt fluvijalne faze u faciji korita, koje ima ekološki, kulturno-istorijski i rekreativni značaj za grad Beograd. Veliko i Malo Ratno ostrvo po svim navedenim osnovama prema Ramsarskoj konvenciji, zaslužuju u celini zaštitu/poseban tretman. Mnogobrojne vrste ptica močvarica koje za vreme svojih sezonskih migracija prelaze granice i smatraju se međunarodnim obrom/bogatstvom. Pojedine vrste preko cele godine žive na ovakvim staništima, a neke ih koriste zda gnežđenje, ishranu ili odmorište u toku migracija. Imajući u vidu da se područje ostrva većim delom plavi tokom prolećnih meseci, kada je i visok nivo Dunava, brojne riblje vrste za potrebe mresta zalaze u privremeno oformljene ili stalne bare na samom ostrvu i u njegovo priobalje, bogato plavnom i vodenom vegetacijom. Izolovane od antropogenog delovanja, bare predstavljaju pogodna prirodna plodišta riba. Zastupljena su vrste karakteristična za vlažna staništa priobalja: crne toplole (Populus nigra), bele vrbe (Salix alba) i niža stabla i žbunovi krte vrbe (Salix fragilis) karakteristična u obodnim delovima koji ograničavaju plažu i stabla bademaste vrbe (Salix amygdalina), zatim zeleni jasen (Fraxinus viridis) i crni glog (Crataegus nigra). Pojavljuje se i korovski bagremac (Amorpha fruticosa) kao korovska. Barska vegetacija koja se sreće u dvema barama, kao i u novonastaloj spajanjem spruda i ade prema Dunavu, u centralnom delu ostrva naseljava dublje delove vode, gradeći tzv. “podvodne livade”. Karakteristične vrste ove zajednice su: drezga (Ceratophyllum demersum), krocanj (Myriophyllum spicatum), a bliže obali površinu vode pokriva vodena spiradela (Spirodela polyrrhiza) i vodena paprat (Salvinia natans). Na otvorenoj površini bara prisutni su retki primerci belog lokvanja (Nymphaea alba) koji je u spisku zaštićenih prirodnih retkosti. NACIONALNA KATEGORIJA III kategorija – zaštićeno područje lokalnog značaja. POVRŠINA 167.90 ha REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite I, II i III stepena. I. Zona zaštite prirode (režim zaštite I stepena) ima karakter specijalnog rezervata prirode i obuhvata Malo ratno ostrvo u celini, zonu priobalja Velikog ratnog ostrva, šumski kompleks, vlažna područja unutar Velikog ratnog ostrva i vodene površine oko Malog ratnog ostrva. II. Zona rekreacije (režim zaštite II stepena) obuhvata unutrašnje delove Velikog ratnog ostrva, nekadašnje obradive površine koje se i sada koriste na taj način, livadske površine priobalja prema Dunavcu, koje su sada delimično zauzete bespravno izgrađenim objektima, kao i lokaciju javnog pristana sa kontrolisanom javnom saobraćajnicom i zaštitnom zonom u širini od 10 m koja povezuje ovu lokaciju sa plažom Lido. III. Zona turizma (režim zaštite III stepena) obuhvata plažu Lido sa planiranim proširenjem gde se mogu organizovati turističke — rekreativna ponuda i novi sadržaji. Pored navedenih režima zaštite primenjuju se i režimi zaštite utvrđeni zakonom Republike Srbije i drugim propisima kojim se uređuje upravljanje međunarodnim plovnim putevima, zaštita vodosnabdevanja i vodoprivrednih objekata, zaštita močvarnih područja, kao i zaštita lovnih i ribolovnih rezervata. Po Međunarodnom statusu je značajno područje za ptice IBA (Important Bird Areas) i Evropske mreže zaštićenih prirodnih dobara Emerald (Emerald Area). OPŠTINA/E Beograd, Gradska opština Zemun PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2005. godine. AKT O ZAŠTITI Rešenje o stavljanju pod zaštitu prirodnog dobra „Veliko Ratno ostrvo“, br. 501-362/05-XII- 01, Skupština grada Beograda, 2005. („Službeni list grada Beograda“, br. 7/05). UPRAVLJAČ Javno komunalno preduzeće „Zelenilo Beograd“ .
Predeo izuzetnih odlika „Avala“
Avala je najsevernija šumadijska planina i svojom visinom od 506 m n.v. ističe se u širem području Beograda. Današnji oblik izdužene kupe dobila je kombinacijom tektonskih pokreta – nabornih oblika i utiskivanjem magme – lakolita, ali i dejstvom abrazionih i erozionih procesa. Izgrađena je od najstarijih stena okoline Beograda, serpentinita, i flima (avalski flim). Na njoj se nalazi jedino ležište cinabarita u Srbiji. Poznata je po ležštima mineralnih sirovina još iz antičkog i preantičkog doba i danas se nalaze brojni ostaci rudarske delatnosti. Na Avali se nalaze brojni spomenici vezani za istoriju srpskog naroda. Ističu se spomenik Neznanom junaku (kulturno dobro od izuzetnog značaja), spomenik Vasi Čarapiću i poginuloj ruskoj vojnoj delegaciji. Planina se karakteriše raznovrsnom i specifičnom pedološkom strukturom i povoljnom klimom. Izuzetno je bogata vegetacijskim i florističkim elementima. Na njoj su zastupljene fitocenoze sa oko 597 biljnih vrsta, koje se mogu svrstati u tri razreda, 86 familija i 317 rodova. To je gotovo 1/6 vrsta, oko 1/2 rodova i 1/2 porodica u odnosu na floru Srbije. Veliki broj biljnih vrsta: Laburnum anagyroides Medik (zanovet), Lilium martagon L. (zlatan), Prunus laurocerasus L. (zeleniče), Ilex aquifolium L. (zelenika), i druge zaštičene su kao prirodne retkosti. Veliki broj lekovitih vrsta Ruscus acuelatus (ježevina), Origanum vulgare (vranilova trava), Orhis morio (salep), Atropa belladonna (velebilje) i dr. su pod kontrolom korišćenja i prometa. Gotovo 70% ukupne površine prekriveno je šumom koja je predstavljena u okviru visinskog regiona staništa hrasta i bukve, a predstavljena šumskim zajednicama sladuna i cera sa kostrikom, kitnjaka i graba, kitnjaka i crnog jasena, brdske bukve i drugo. U hrastovim, predplaninskim i bukovim i drugim šumama našle su se brojne vrste ptica. Značajne su Falco tinnunculus (vetruška), Strix aluco (šumska sova), Otus scops (čuk), Sitta europaea (puzavac), Dryobates major (veliki šareni detlić), Buteo buteo (mišar) i druge. U flori Avale po broju vrsta dominira porodica glavočika (Asteraceae) sa 40 rodova i 74 vrste, kao u Srbiji i Evropi. Najbrojniji rodovi ove porodice su: Centaurea, Hieracium, Inula. Leptirnjače (Fabaceae) sadrže 18 rodova i 57 vrsta, a najbrojniji su rodovi: Vicia, Latyrus i Trifolium. Pored vrste ove porodice značajnu graditeljsku i edifikatorsku ulogu imaju i vrste iz porodice lipa (Tiliaceae), leske (Corylaceae), brestovi (Ulmaceae), javori (Aceraceae) i druge. Neke porodice obuhvataju značajne lekovite biljke (Hypericaceae Malvaceae, Primulaceae, Gentianaceae i druge). Od ukupne flore Avale 15% je priznatih i poznatih lekovitih biljaka. Pored florističke raznovrsnosti floru Avale karakteriše i raznovrsnost životnih formi i njihov uravnotežen suživot u biljnim zajednicama i ekosistemima, što je karakteristika dobro očuvane životne sredine i prirode uopšte. NACIONALNA KATEGORIJA III kategorija – zaštićeno područje lokalnog značaja. POVRŠINA 489,13 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite I, II i III stepen zaštite. OPŠTINA/E Beograd. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2007. godine. AKT O ZAŠTITI Rešenje o stavljanju pod zaštitu prirodnog dobra „Avala“, br. 501-678/07-S („Službeni list grada Beograda“, br. 43/2007) UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.