Geologija
Geologija je nauka koja se bavi proučavanjem Zemlje, njenog nastanka, procesa koji su je oblikovali i njenog sastava i strukture. Složene geološke aktivnosti, koje su se dešavale tokom dugog evolutivnog razvoja, obuhvatale su sedimentaciju, magmatske aktivnosti, metamorfne promene i snažne tektonske pokrete. Te aktivnosti su se dešavale kroz dugu geološku istoriju, ali traju i danas i utiču na geološku građu Zemlje. Iako područje Srbije površinski zauzima malu teritoriju, u geološkom smislu to je izuzetno raznovrsan i kompleksan prostor koji se nalazi na spoju krupnih geotektonskih celina: Dinarida, Vardarske zone, Srpsk-makedonske mase, Karpato-balkanida i Panonskog basena. Razvoj novih disciplina tokom 20. veka uticao je na to da se, i u okviru geoloških nauka u proučavanju geološke građe, pojedine pojave i profili posmatraju kao deo prirodne baštine, s obzirom na to da su prepoznati kao objekti koje treba sačuvati zbog njihove naučne, estetske, istorijske i drugih vrednosti. Najčešće su to neobnovljivi i neponovljivi prirodni objekti i pojave, kao što su strukturni oblici, produkti endogenih (intruzivi, vulkanizam) i egzogenih procesa (nastanak sedimentnih basena), minerali, stene, fosili, ležišta mineralnih sirovina i drugi, ali i oni otkriveni antropogenim delovanjem. U skladu sa tim, u svim geotektonskim jedinicama evidentirani su i izdvojeni brojni objekti geonasleđa od nacionalnog i međunarodnog značaja. Zavod za zaštitu prirode Srbije je, na osnovu svojih zakonskih ovlašćenja, za neke od tih objekata izradio studije zaštite, koje su stručne osnove za donošenje akta o zaštiti, odnosno za proglašenje zaštićenih područja. Objekti geološkog nasleđa štite se u: – brdsko planinskim područjima (vulkanski nek Ostrovica, „Kolenasta bora“ u useku pruge Beograd-Mala Krsna, okamenjena šuma Lojanik kod Kraljeva i drugi), ali i u – gusto naseljenim urbanim sredinama (profil na Tašmajdanu, profil ispod Spomenika pobedniku na Kalemegdanu, lesni profil u Zemunu i drugi). Pojedinačno, zaštićeni su kao spomenici prirode, a ne mali broj se nalazi i unutar prostorno većih zaštićenih područja, kao što su nacionalni parkovi, parkovi prirode i drugo.
Paleontologija
Geološkim i paleontološkim istraživanjima, koja se intenzivno vrše već više od sto godina, na teritoriji Srbije otkriven je veliki broj paleontoloških lokaliteta sa fosilnim ostacima biljaka i životinja. Ovi lokaliteti odlikuju se velikim bogatstvom fosila koji su egzistovali u širokom rasponu geološkog vremena koje obuhvata više od 600 miliona godina. Raznovrsnost i brojnost fosilizovanih organizama uslovljeni su veoma složenom geološkom građom segmenta Zemljine kore na prostoru današnje Srbije, čiji se položaj, oblik i sastav konstantno menjao desetinama i stotinama miliona godina. Kretanje kontinenata kroz geološku istoriju Zemlje U vreme postojanja mezozojskog okeana Tetisa, pre oko 200 – 300 miliona godina, pojedini prostori na području Srbije međusobno su bili udaljeni i po više hiljada kilometara. Snažni geodinamički pokreti, naročito u poslednjih 60 miliona godina, u prvom redu pokreti skraćivanja prostora, ubiranje, subdukovanje i drugi, učinili su da se veoma raznovrsne tvorevine okeanskog i morskog dna, ostrvskih arhipelaga, plitkomorske, pa i prave kontinentalne tvorevine danas nalaze jedne preko drugih, ili jedne do drugih u sklopu planinskih venaca i drugih oblika reljefa. Sve životne sredine imale su svoje specifične biljne i životinjske forme čiji se fosilni ostaci, zajedno sa drugim produktima depozicionih sredina, danas nalaze u sedimentima po mnogobrojnim lokalitetima širom Srbije. Ovo se na najbolji način može dokazati savremenim činjenicima koje pokazuju da se na liniji severoistok – jugozapad, od Đerdapa do granice sa Crnom Gorom, danas, u složenoj geološkoj građi, nalaze tvorevine kao što su: ➢ intraokeanske karbonatne platforme – raniji delovi Afrike ➢ tvorevine prostranog dubokog dna velikog Tetiskog okeana sa ostacima mnogobrojnih arhipelaga ➢ plitkovodne morske tvorevine severnog oboda Tetisa u alternaciji sa pravim kopnenim naslagama Evropskog kontinenta. Posledica ovih dinamičkih promena na Zemljinoj kori je to da naši tereni danas sadrže veoma bogate arhive raznovrsnih paleontoloških dokumenata koji, po raznovrsnosti i bogatstvu, čine osobito geonasleđe koje zauzima značajno mesto u svetskim razmerama i kakvo se retko može sresti na tako malom prostoru. Geološka vremenska skala Zanimljiva paleontologija Archousaria NP Đerdap – Kanjon Boljetinske reke ( foto: S.Marinčić ) Lesni profili – Zemun, Batajnica ( foto: S.Marinčić ) Lojanik – okamenjena šuma ( foto: S. Marinčić ) Paleontoloski lokalitet Prebreza ( foto: S.Marinčić ) Stepski mamut – Viminacijum ( foto: S.Marinčić )
Speleologija
Speleološkim objektima, u užem smislu, smatraju se pećine i jame kao podzemni oblici reljefa nastali karstnim procesom. Pećinama (caves) se nazivaju horizontalni i subhorizontalni podzemni kanali. Jamama (pits) se nazivaju vertikalni i subvertikalni kanali. U svetu (na engleskom govornom području) za jame i pećine odavno je prihvaćen jedinstven termin ”caves”. Ove objekte, pored morfologije podzemnih kanala, posebno interesantnim, privlačnim, intrigantnim i, svakako, naučno značajnim, čini i prisustvo vode, akumulativnih formi – pećinskog nakita i živog sveta. Karstni proces je specifičan egzogeni geomorfološki proces koji, osim dejstava na površini, svojim rastvaračkim dejstvom silazi i ispod površine zemlje, stvarajući tako specifične i atraktivne podzemne oblike reljefa. Karst kao multidisciplinarni fenomen pruža zaista visok diverzitet, kako pojava, tako i procesa u kojima podzemni oblici reljefa nastaju i razvijaju se. Oko 10% teritorije Srbije čine karstni tereni, odnosno tereni izgrađeni od karbonatnih stena koje su dobra podloga za razvoj karstifikacije i za formiranje karstnog reljefa, kako površinskog, tako i podzemnog. Na tim terenima formiran je i razvijen veliki broj podzemnih reljefnih oblika – speleoloških objekata. U Inventaru geonasleđa Srbije (2005), u grupi Speleloški objekti našlo se 80 objekata, od kojih je 56 pećina, 10 jama i 14 ponora. Zaštićeno je 37 objekata, a u skorije vreme donet je i akt o zaštiti jednog novog speleološkog objekta, jame – Tupižnička Ledenica na planini Tupižnici, opština Knjažavac. Svi posebno zaštićeni speleološki objekti su spomenici prirode. Mnogi speleološki objekti nalaze se u okviru većih zaštićenih prirodnih dobara te uživaju zaštitni status područja na kome se nalaze. Zavod je u dva ciklusa, u periodima od 1999-2004. i 2005-2010, sprovodio projektnu temu „Biospeleološka istraživanja Srbije“. Ovim istraživanjima obuhvaćeno je preko stotinu speleloških objekata, a kao rezultat, pronađen je veliki broj vrsta troglofaune, među kojima i veliki broj reliktnih vrsta, endemita, stenoendemita, novih vrsta za faunu Srbije, kao i novih vrsta za nauku. Takođe, SP „Cerjanska pećina“ je bila predmet istraživanja u petogodišnjem periodu (2011-2015.), kada su stručni saradnici Zavoda sproveli u velikom obimu kompleksna i multidisciplinarna istraživanja, a kao rezultat objavljena je knjiga „Spomenik prirode Cerjanska pećina“ Među speleološkim objektima geonasleđa, posebnu atraktivnost ima devet pećina koje su dostupne za turističke posete, i to Resavska, Rajkova, Mermerna, Lazareva, Ceremošnja, Ravništarka, Potpeć, Risovača i Stopića pećina. U toku je uređenje još tri pećine, od kojih se za Hadži-Prodanovu očekuje puštanje u rad ove sezone. Karta speleoloških objekata Speleološki objekti – spisak Cerjanska pećina Hadži Prodanova pećina Lazareva pećina Pećina Ceremošnja Pećina Podpeć Pećina Ravništarka Pećina Risovača Pećina Bogovinska Pećina Petnica Rajkova pećina Rćanska pećina Resavska pećina Stopića pećina
Hidrologija
Hidrologija je nauka koja izučava vode u prirodi, njihovo rasprostranjenje, i određuje zakonomernosti razvoja pojava i procesa u prirodi. U očuvanju i zaštiti prirode prisutna je kroz hidrološko nasleđe – savremenu disciplinu hidrologije i geonasleđa. Hidrološko nasleđe u središte svog interesovanja stavlja hidrološku raznovrsnost određenog prostora, istražujući je, vrednujući je i iz nje izdvajajući izuzetne segmente, reprezentativne vodne pojave-objekte hidrološkog nasleđa. Objekat hidrološkog nasleđa je pojavni oblik vode na Zemlji, ili njenom određenom delu, koga njegove ekološke, resursne, naučne, obrazovne, socio-kulturne i estetske vrednosti izdvajaju iz obilja drugih i čine ga jedinstvenim. Hidrološko nasleđe ističe vrednost svojih objekata kao zasebnih prirodnih pojava i fenomena (naučna, obrazovno-vaspitna i estetska vrednost), sastavnih i elementarnih delova prirodnog sistema (ekološka vrednost) i pojava koje su uslov postojanja i razvoja čoveka i društva (resursna i socio-kulturna vrednost), a njihovo očuvanje i zaštitu postavlja kao jedan od krajnjih ciljeva. Klasifikacija hidrološkog nasleđa Srbije utemeljena je na fundamentalnoj podeli hidrološkog nasleđa, usklađena sa vodnim specifičnostima ovog prostora, i ona objedinjuje bogatstvo, raznovrsnost i jedinstvenost vodnih pojava Srbije. Na Listi objekata hidrološkog nasleđa Srbije nalaze se 272 objekta, podeljena u 5 predstavljenih grupa i više podgrupa. Aktivnostima Zavoda za zaštitu prirode Srbije do sada je zaštićeno približno 120 objekata hidrološkog nasleđa Srbije. Prvi prirodni spomenik, koji je zaštićen u Srbiji 1949. godine, bio je Vodopad Ripaljka (Velika i Mala Ripaljka) na reci Gradašnici, u podnožju planine Ozren kod Sokobanje, danas objekat hidrološkog nasleđa. Treba naglasiti da je tek polovina navedenog broja objekata hidrološkog nasleđa Srbije zaštićena zbog sopstvenih prirodnih vrednosti, i to, uglavnom, kao spomenik prirode (Ripaljka, Homoljska potajnica, Krupajsko vrelo, Vrelo Mlave, Promuklica, Dolina potoka Bigar, Slapovi Sopotnice, Suteska Sikolske reke sa vodopadom na Mokranjskoj steni, Vrelo Grze, Jovačka jezera i dr.), ili kao važan lokalitet u okviru većeg prirodnog dobra (nacionalni park, park prirode, specijalni rezervat prirode i dr.), dok su se ostali „našli“ u okvirima većih zaštićenih područja, a da nisu vrednovani na odgovarajući način. Takođe, izvestan broj objekata hidrološkog nasleđa nalazi se u postupku zaštite, kao samostalan objekat: Taorska vrela, Dolina Malog Rzava, Blederija, Hidrološki kompleks „Kalipolje-Bukovik“, ili kao deo većeg zaštićenog područja poput Kučaja-Beljanice, Mojstirsko-draških planina, Maljena i drugih. U narednom periodu jedan od glavnih zadataka Zavoda u aktivnostima na zaštiti geodiverziteta, ključnog i neodvojivog segmenta prirode, biće dalji rad na izdvajanju i zaštiti objekata hidrološkog nasleđa Srbije. Karta hidrološkog nasleđa Objekti hidrološkog nasleđa
Geomorfologija
Geomorfologija je naučna disciplina koja se bavi istraživanjem reljefa. Pod reljefom se podrazumevaju oblici na površini zemlje koji nastaju i menjaju se pod uticajem unutrašnjih i spoljašnjih sila zemlje, kako u geološkoj prošlosti, tako i danas. Drugim rečima, reljef nastaje tokom vremena uticajem tektonskih i magmatskih pokreta i spoljašnjih agenasa (kretanje vode, temperaturne promene, led, vetar, živi svet) na geološku podlogu. Geomorfologija se u Srbiji razvija krajem 19. veka, mada su geomorfološki sadržaji pre toga bili prisutni u putopisima i raznovrsnim geografskim prikazima. Smatra se da je savremeni reljef Srbije nastao tokom neotektonskog perioda, okvirno od miocena do danas ili za poslednjih 23 miliona godina. U ovom dugom vremenskom razdoblju nastajali su i preinačavani oblici koji u savremenim uslovima imaju svojstva fosilnog, reliktnog i recentnog reljefa. Najkrupniji reljef na tlu Srbije izdvojen je u okviru prostranih geotektonskih jedinica Dinarida, Vardarske zone, Srpsko-makedonske mase, Karpato-balkanida, Panonskog basena i obodnog dela Vlaško-pontijskog basena na istoku Srbije. Najviša tačka u Srbiji je vrh Đeravica (2656m) na Prokletijama, a najniža tačka je ušće Velikog Timoka u Dunav na 28m n.v. (zanimljivo je da se, zapravo, najniža tačka Srbije od 21m n.v. nalazi na površinskom kopu Drmno u okviru antropogenog reljefa). Savremeni aktivni spoljni procesi koji utiču na reljef Srbije mogu se svrstati u četiri grupe: ➢ padinski procesi (diluvijalni, proluvijalni i koluvijalni) ➢ fluvijalni proces (linijsko delovanje tekuće vode) ➢ kraški proces (rastvaranje krečnjačkih stena) ➢ periglacijalni proces (sezonsko zamrzavanje podloge) U okviru ovih procesa uslovno se može uključiti i eluvijalni proces kojim se obrazuje rastresita podloga (zemljište, drobina) koja može biti zahvaćena geomorfološkim procesima. Aktivnošću savremenih, ali i reliktnih procesa kao što je abrazija morsko-jezerskih basena neogena, glacijalni proces tokom pleistocena ili stari tektonski i magmatski pokreti, nastali su reprezentativni oblici reljefa od kojih su najznačajniji izdvojeni u Inventaru geomorfološkog nasleđa Srbije (2005). U Inventaru geonasleđa Srbije, u okviru objekata geomorfološkog nasleđa, izdvojena su 152 oblika, i to, u grupi površinski kraški reljef njih 48, fluvijalni reljef (48), erozivni oblici reljefa (11), eolski reljef (7), paleovulkanski reljef (11), glacijalni reljef (21) i periglacijalni reljef (6). U okviru Inventara izvršeno je vrednovanje geomorfološkog nasleđa Srbije. Na svetskom nivou vrednosti izdvaja se: Na evropskom i balkanskom nivou vrednosti ističu se: Klisure U sklopu redovne delatnosti Zavoda za zaštitu prirode Srbije jedan deo geomorfološkog nasleđa je zaštićen kao Spomenici prirode. Zaštićena je Đavolja varoš, Lazarev kanjon, Prerasti u kanjonu Vratne, Kanjon Zamne sa Prerastom, prerast Samar na Kučaju, dolina potoka Bigar, Bigrena akumulacija kod Tumana i drugi. U postupku zaštite su lavična doma Boračkog krša, erozioni ostenjaci Vražjeg kamena-Prosečnika u dolini Pčinje, Baranica kao deo klisure Trgoviškog Timoka i Blederija kod Kladova. Osim Spomenika prirode, najveći deo geomorfološkog nasleđa je zaštićen u okviru većih područja i predeonih celina kao što su Nacionalni parkovi Đerdap, Kopaonik i Šar planina, Parkovi prirode Stara planina, Zlatibor, Golija i drugi, Rezervati prirode Deliblatska peščara, Klisura reke Uvac i Osaničke reke, Suva planina, Rtanj i drugi. Akti o zaštiti Odluka o zaštiti Ostrovica Rešenje o zaštiti Prerast Samar Rešenje Prerast u kanjonu Zamne Uredba o zaštiti Đavolja Varoš Uredba o zaštiti SP Šuplja Stena Uredba o proglašenju Prerast u kanjonu Vratne Izvodi iz studija zaštite Ostrovica Prerast Samar Prerast u kanjonu Zamne Đavolja varoš Prerast Šuplja stena Prerast u kanjonu Vratne